चितवन । पृथ्वी राजमार्गअन्तर्गत धादिङको कृष्णभीरमा सडकको ठूलो हिस्सा त्रिशूली नदीतर्फ भासिएपछि काठमाडौँलाई देशका विभिन्न भागसँग जोड्ने प्रमुख आपूर्ति मार्ग अवरुद्ध भएको छ। मुख्य सडक नै बन्द भएपछि राजधानीको नियमित आपूर्ति प्रणालीमा दबाब बढेको छ।
खाद्यान्न, तरकारी, दूध, औषधि, इन्धन तथा खाना पकाउने एलपी ग्यासजस्ता अत्यावश्यक वस्तुको आपूर्ति प्रभावित हुन थालेको छ। काठमाडौँको दैनिक आवश्यकता धान्न वैकल्पिक सडक प्रयोग गरिए पनि त्यसले सहज रूपमा माग पूरा गर्न कठिन भइरहेको छ।
तराई तथा देशका अन्य क्षेत्रबाट अत्यावश्यक वस्तु काठमाडौँसम्म पुर्याउने प्रमुख माध्यममध्ये पृथ्वी राजमार्ग पनि हो। कृष्णभीरमा सडक अवरुद्ध भएपछि एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठेको छ—राजधानीको मुख्य आपूर्ति मार्ग नै बन्द भयो भने अत्यावश्यक वस्तुको भण्डारण र वितरणका लागि वैकल्पिक आधार कहाँ हुन सक्छ?
यही प्रश्नको सम्भावित उत्तरका रूपमा चितवन अगाडि आउन सक्छ। अहिले चितवन हुँदै काठमाडौँ जोडिने सडक सञ्जालमा समेत अवरोध देखिएको भए पनि आपूर्ति प्रणालीलाई एउटै सडक र एउटै उपभोग केन्द्रमा निर्भर राख्नु दीर्घकालीन रूपमा जोखिमपूर्ण देखिन्छ। त्यसैले काठमाडौँको आपूर्ति व्यवस्थालाई सुरक्षित बनाउन वैकल्पिक भण्डारण तथा वितरण केन्द्र विकास गर्नुपर्ने बहस सुरु भएको छ।
काठमाडौँ नेपालको प्रशासनिक र आर्थिक केन्द्र हुनुका साथै देशकै ठूलो उपभोग बजार पनि हो। पूर्व अर्थमन्त्री सुरेन्द्र पाण्डेका अनुसार देशको कुल उपभोगमध्ये करिब ५१ प्रतिशत हिस्सा काठमाडौँ केन्द्रित छ। खाद्यान्न, औषधि, पेट्रोलियम पदार्थ, निर्माण सामग्रीलगायत ठूलो परिमाणका वस्तु बाहिरी जिल्लाबाट राजधानी भित्रिन्छन्।
यति ठूलो उपभोग केन्द्रको आपूर्ति प्रणालीमा पर्याप्त वैकल्पिक भण्डारण तथा वितरण संरचना नभए एउटा प्रमुख सडक अवरुद्ध हुँदा त्यसको असर व्यापक हुन्छ। कृष्णभीरको घटनाले यही संरचनागत कमजोरीलाई उजागर गरेको छ।
सडक बन्द भएपछि तत्काल वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गर्न थालियो। नेपाल आयल निगमले काठमाडौँ र आसपासका क्षेत्रमा पेट्रोलियम पदार्थ तथा एलपी ग्यासको आपूर्ति कायम राख्न वैकल्पिक बाटोमार्फत सामान पठाउने व्यवस्था गरेको जनाएको छ।
तर वैकल्पिक सडक प्रयोग गर्दा इन्धन, ग्यास, तरकारी, औषधि र खानेपानीजस्ता वस्तु राजधानी पुर्याउन दूरी र ढुवानी खर्च बढेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ। यसले आपूर्ति व्यवस्थामा थप अनिश्चितता सिर्जना गरेको छ।
त्यसैले कृष्णभीरको सडक अवरोधलाई केवल यातायातको समस्या नभई राष्ट्रिय आपूर्ति सुरक्षासँग जोडिएको विषयका रूपमा हेर्न आवश्यक देखिन्छ।
सङ्कटका बेला चितवन किन महत्वपूर्ण?
काठमाडौँको आपूर्ति प्रणालीका लागि चितवनलाई वैकल्पिक केन्द्र बनाउन सकिने विषयमा पछिल्लो समय चर्चा बढेको छ। पछिल्लो ग्यास आपूर्तिको घटनाले पनि चितवनको सम्भावनालाई थप स्पष्ट बनाएको छ।
कृष्णभीरमा सडक अवरुद्ध भएपछि काठमाडौँमा एलपी ग्यासको नियमित आपूर्तिमा असर परेको थियो। त्यसपछि नेपाल आयल निगमले उपत्यकाबाहिर रहेका ग्यास उद्योगमा खाली सिलिन्डर भरेर वैकल्पिक सडक हुँदै काठमाडौँ पठाउने व्यवस्था मिलाएको थियो।
निगमले बारा, पर्सा, चितवन, मकवानपुर र नवलपरासीका ग्यास उद्योगसँग समन्वय गरी सिलिन्डर भर्ने र वैकल्पिक मार्गबाट राजधानी पठाउने व्यवस्था गरेको जनाएको थियो।
यस क्रममा चितवनका नेपाल ग्यास उद्योगहरूले पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेले। चितवनस्थित बाबा ग्यासले १ हजार ५०० तथा साई बाबा ग्यासले ९०० सिलिन्डर काठमाडौँ पठाएको विवरण सार्वजनिक भएको थियो।
नेपाल आयल निगमका अनुसार सेप्टेम्बर ३ देखि ६ सम्म तीन दिनमा वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गरी ८७ हजार ८७७ एलपी ग्यास सिलिन्डर काठमाडौँ भित्रिएका थिए। ती सिलिन्डर बारा, पर्सा, मकवानपुर, चितवन, नवलपरासी, धनुषा र महोत्तरीका उद्योगमा भरिएका थिए।
यस घटनाले काठमाडौँको मुख्य राजमार्ग अवरुद्ध हुँदा पनि नजिकका क्षेत्रमा रहेका भण्डारण तथा उत्पादन क्षमताको प्रयोग गरेर राजधानीको आपूर्ति कायम राख्न सकिने देखाएको छ। यस हिसाबले चितवन काठमाडौँका लागि रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण वैकल्पिक क्षेत्र बन्न सक्छ।
चितवनको महत्व काठमाडौँसँगको दूरीमा मात्र सीमित छैन। जिल्ला पूर्व–पश्चिम राजमार्ग र काठमाडौँ जोड्ने प्रमुख सडक मार्गको आसपासमा रहेको छ। नारायणी नदीको पूर्वी क्षेत्रमा फैलिएको चितवन भित्री मधेस तथा राप्ती उपत्यकासँग पनि जोडिएको छ।
त्यससँगै यहाँ उत्पादन, सेवा, उद्योग र बजारलाई आपसमा जोड्ने पूर्वाधारको आधारसमेत विकास भएको छ। यही कारण चितवनमा रणनीतिक भण्डारण, प्रशोधन र वितरण केन्द्र स्थापना गरी काठमाडौँको आपूर्ति प्रणालीलाई थप सुरक्षित बनाउन सकिने सम्भावना देखिन्छ।
निजी क्षेत्रले देखेको सम्भावना
चितवनको भौगोलिक अवस्थिति र पूर्वाधारलाई निजी क्षेत्रले पनि व्यावसायिक अवसरका रूपमा हेरेको छ।
उद्योग वाणिज्य संघ चितवनका वरिष्ठ उपाध्यक्ष राजेन्द्र वलीका अनुसार देशको मध्यभागमा अवस्थित भएकाले चितवनलाई पूर्व र पश्चिमका बजार जोड्ने प्रमुख व्यावसायिक केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।
उनका अनुसार चितवन पूर्व र पश्चिम दुवैतर्फबाट सहज पहुँच भएको स्थान भएकाले यहाँ ठूला गोदाम तथा आयातमा आधारित संरचना निर्माण गर्न सकिन्छ। यसबाट देशको मध्य क्षेत्रका विभिन्न बजारलाई जोड्ने वितरण केन्द्र विकास गर्न सकिने उनको भनाइ छ।
वलीका अनुसार चितवनबाट करिब साढे दुई घण्टाको सडक यात्रामा वीरगञ्ज र भैरहवा जस्ता प्रमुख व्यापारिक नाकासम्म पुग्न सकिन्छ। त्यसैले आयातित वस्तु भण्डारण गरी आवश्यकता अनुसार विभिन्न क्षेत्रमा पुनःवितरण गर्न पनि चितवन उपयुक्त हुन सक्छ।
तर यसको सफलताका लागि सडक सञ्जाल भरपर्दो र प्रभावकारी हुनुपर्ने उनको भनाइ छ। सडक कमजोर भए ढुवानी खर्च बढ्ने भएकाले चितवनमा आपूर्ति केन्द्र विकास गर्दा पूर्वाधार सुधारलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ।
काठमाडौँको आपूर्ति सुरक्षालाई इन्धन र ग्यासमा मात्र सीमित गरेर हेर्न सकिँदैन। खाद्यान्नको निरन्तर उपलब्धता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण विषय हो। यस दृष्टिले चितवनको कृषि उत्पादन क्षमता थप महत्वपूर्ण देखिन्छ।